Optuigen betekent dat je de kielboot zeilklaar maakt. Je controleert de boot, verwijdert de huik, maakt de vallen op de juiste plaatsen vast en zorgt dat de giek veilig wordt ondersteund. Aftuigen is het omgekeerde: je maakt de boot na het varen nachtklaar, zodat de zeilen, lijnen en andere onderdelen netjes, droog en veilig worden achtergelaten.
Bij Kielboot 1 hoef je dit nog niet razendsnel of volledig zelfstandig te doen. Het gaat erom dat je de vaste volgorde leert herkennen, veilig meehelpt en begrijpt waarom iedere handeling nodig is. Een goed opgetuigde boot ziet er rustig uit: geen gedraaide vallen, geen losse spullen in de kuip en geen lijn die geheimzinnig onder een bankje verdwijnt.
Waarom is dit belangrijk?
Een kielboot die zorgvuldig is opgetuigd, is veilig en direct klaar om te varen. De vallen lopen vrij, het zeil kan zonder haken worden gehesen en de giek wordt door de kraanlijn ondersteund zodra de mik wordt weggehaald. Door vooraf ook de inventaris en de staat van het materiaal te controleren, ontdek je ontbrekende of beschadigde onderdelen voordat je midden op het water bent. Dat is een prettiger moment om erachter te komen dat er bijvoorbeeld geen zeilbandjes zijn.
Goed aftuigen is minstens zo belangrijk. De zeilen worden netjes opgeborgen, de vallen worden rammelvrij weggezet en de lijnen worden opgeschoten. Daarmee voorkom je beschadiging, slijtage, schimmel en een kuip vol nautische spaghetti bij de volgende vaartocht. Bovendien leert zorgvuldig opruimen je om verantwoordelijkheid te nemen voor de boot. Een goede zeiler laat het schip minstens zo netjes achter als hij het aantrof.
Leerdoelen
Na dit onderdeel begrijp je wat zeilklaar en nachtklaar maken betekent. Je kunt onder begeleiding de belangrijkste stappen van het optuigen en aftuigen uitvoeren. Je herkent de huik, mik, kraanlijn, piekeval, klauwval, grootschoot, fok en zeilbandjes en je weet waarvoor deze onderdelen worden gebruikt.
Je kunt controleren of lijnen vrij lopen en of de kuip opgeruimd is. Je weet dat de kraanlijn de giek ondersteunt wanneer de mik wordt verwijderd en dat je de vallen nooit onbeheerd loslaat. Na het varen kun je helpen het grootzeil op te doeken, de lijnen zonder kinken op te schieten en de boot schoon en rammelvrij achter te laten.
Uitleg
Theorie
De tuigage bestaat uit de zeilen en de onderdelen waarmee je die zeilen bevestigt, hijst en bedient. Op een gaffelgetuigde kielboot, zoals een Valk, gebruik je voor het grootzeil onder andere de piekeval en de klauwval. De piekeval werkt op het hogere gedeelte van de gaffel en de klauwval op de klauw bij de mast. De kraanlijn ondersteunt de giek tijdens het optuigen, hijsen en strijken.
De precieze inrichting verschilt per boottype. Een Valk met gaffeltuig heeft bijvoorbeeld andere vallen dan een kielboot met een torenzeil. Daarom kijk je altijd eerst hoe jouw boot is ingericht en volg je de aanwijzingen van de instructeur. Voor Kielboot 1 is vooral belangrijk dat je de functie van ieder onderdeel begrijpt en niets forceert. Een lijn die niet wil lopen, vraagt meestal om kijken en niet om nóg harder trekken.
Uitvoering
Optuigen en zeilklaar maken
Begin met een rondje door de boot. Controleer of de benodigde inventaris aanwezig is en kijk of zeilen, vallen, schoten en bevestigingen heel zijn. Houd de kuipvloer vrij en leg materialen op een vaste plek. Zo voorkom je dat je tijdens het hijsen op een losse lijn of een verdwaald zeilbandje staat.
Verwijder vervolgens de huik van het grootzeil. Vouw of rol de huik netjes op en berg hem op een droge, veilige plaats op. Houd bij het opvouwen de schone of droge zijden bij elkaar, zodat vuil en vocht niet overal terechtkomen.
Controleer daarna de vallen. Bij een gaffelgetuigde kielboot maak je de piekeval en klauwval op de daarvoor bestemde plaatsen aan de gaffel vast. Controleer of de lijnen niet om elkaar, om een stag of achter een ander beslagdeel zijn gedraaid. Eén slag om een stag lijkt aan de wal onschuldig, maar verandert bij het hijsen al snel in een puzzel op masthoogte.
Maak de kraanlijn aan het uiteinde van de giek vast en zet haar door totdat de giek iets wordt opgetild. Pas wanneer de kraanlijn het gewicht draagt, haal je de mik of schaar onder de giek vandaan. Berg de mik veilig op, zodat deze niet door de kuip kan schuiven.
Maak de grootschoot voldoende los en verwijder de zeilbandjes. Berg die bandjes direct op een vaste plaats op. Laat eventueel het laatste bandje met een slipsteek zitten totdat je werkelijk gaat hijsen. Controleer bij een losse fok of de fok correct is aangeslagen, de fokkenschoten door de leiogen lopen en er aan de uiteinden achtknopen zitten. Bij een rolfok controleer je of de fok vrij kan uitrollen en de schoten goed zijn ingeschoren.
Voor het hijsen leg je de boot met de boeg nagenoeg in de wind. Zet de grootschoot los, houd de kraanlijn strak en plaats de bemanning aan de veilige kant van de kraanlijn. Bij een gaffelzeil wordt eerst de gaffel met de piekeval tot ongeveer 45 graden gebracht. Daarna worden piekeval en klauwval samen gehesen. De vallen worden vervolgens vastgezet en de piekeval wordt gesteld. Tot slot wordt de kraanlijn voldoende gevierd zodat zij het zeil niet hindert. De vallen worden netjes opgeschoten en zo opgeborgen dat ze bij het strijken weer direct gebruikt kunnen worden.
Aftuigen en nachtklaar maken
Aftuigen begint met het veilig strijken van de zeilen. Leg de boot met de boeg nagenoeg in de wind en controleer of de grootschoot vrij kan lopen. Zet de kraanlijn door zodat de giek wordt ondersteund. Houd de vallen onder controle en laat het grootzeil geleidelijk zakken. Laat een val nooit ongecontroleerd door je handen schieten. Dat is slecht voor je handen, het materiaal en meestal ook voor de rust aan boord.
Vang het grootzeil op en leg het regelmatig op de giek. Bevestig het met de zeilbandjes, zonder het zeildoek onnodig strak samen te persen. Plaats de mik of schaar terug en laat de giek en, indien van toepassing, de gaffel rustig op de ondersteuning zakken. Rol de fok in of neem hem af en berg hem droog en netjes op.
Maak de vallen los van het zeil en werk ze rammelvrij weg langs de mast of in het want. Schiet de schoten en andere lijnen zonder kinken op en hang ze zo weg dat ze kunnen drogen. Breng daarna de huik zonder grote plooien over het grootzeil aan en zet alle sluitingen vast. Controleer ten slotte de inventaris, maak de boot schoon en droog en berg losse onderdelen op hun vaste plaats op.
Veiligheid
Zet altijd eerst de kraanlijn door voordat je de mik verwijdert. Zonder ondersteuning kan de giek onverwacht zakken. Bij het hijsen en strijken staat of zit de bemanning aan de veilige kant van de kraanlijn, zodat de gaffel niet op iemand terechtkomt. Houd handen weg van blokken, klemmen en plekken waar een lijn onder spanning langsloopt.
Ga bij het stilliggend hijsen en strijken met de boeg nagenoeg in de wind liggen. Zorg dat de boot ondertussen niet hard tegen de wal komt en houd rekening met andere scheepvaart. De zeilen mogen tijdens het hijsen niet plotseling vol wind slaan. Stop wanneer een lijn zwaar loopt en onderzoek eerst wat er blokkeert. Hard trekken is geen reparatiemethode, ook al kijkt de hele bemanning verwachtingsvol toe.
Houd de kuipvloer vrij van losse lijnen en materialen. Schiet lijnen netjes op en laat niets overboord hangen. Controleer lijnen vóór gebruik op beschadigingen en berg natte lijnen luchtig op, zodat ze kunnen drogen.
Praktische aandachtspunten
Werk iedere keer in dezelfde volgorde. Een vaste routine voorkomt dat je de mik weghaalt voordat de kraanlijn vastzit, of dat je wilt hijsen terwijl er nog een zeilbandje om de giek zit. Spreek ook af wie welke taak uitvoert. Eén persoon kan de kraanlijn en mik verzorgen, terwijl een ander de vallen controleert en iemand anders de huik en zeilbandjes opbergt.
Kijk tijdens het optuigen regelmatig omhoog. Lopen de vallen aan de juiste kant van de mast? Zit er een lijn om een stag? Hangen de sluitingen goed dicht? Voel ook wat een lijn doet. Een vrijlopende val beweegt soepel. Voel je plots veel weerstand, stop dan. De boot probeert je meestal iets te vertellen, al gebruikt zij daarvoor zelden volledige zinnen.
Controleer na het aftuigen of de giek stabiel op de mik ligt, de vallen niet tegen de mast kunnen slaan en de huik goed gesloten is. Loop ten slotte nog één rondje door de boot. Zo ontdek je de losse zeilband, open opbergruimte of natte schoot voordat iemand anders dat de volgende ochtend voor je doet.
Observatiepunten tijdens de praktijk
De instructeur let erop of je eerst kijkt en daarna handelt. Je moet de belangrijkste onderdelen herkennen, de juiste volgorde volgen en begrijpen waarom de kraanlijn wordt gebruikt. Ook wordt bekeken of je veilig in de kuip werkt, de lijnen beheerst bedient en losse materialen meteen opruimt.
Bij het optuigen moet de giek ondersteund zijn voordat de mik wordt verwijderd. De vallen moeten vrij lopen en correct zijn bevestigd. Tijdens het hijsen blijf je kijken naar het zeil, de gaffel en de lijnen. Hoor je plots hard klapperen, zie je een vreemde plooi of loopt een val vast? Dan stop je en controleer je de situatie.
Bij het aftuigen let je erop dat het zeil beheerst wordt gestreken en niet in het water valt. Het grootzeil ligt netjes op de giek, de zeilbandjes zitten correct en de lijnen zijn zonder kinken opgeschoten. De boot is schoon, de inventaris compleet en alles ligt op een vaste plaats. Een goede controle eindigt niet bij: “Volgens mij zijn we klaar.” Je kijkt het daadwerkelijk na.
Veelgemaakte fouten
Een bekende fout is het verwijderen van de mik voordat de kraanlijn strak staat. De giek zakt dan plotseling naar beneden. Voorkom dit met de vaste regel: eerst kraanlijn, dan mik. Bij het aftuigen geldt dezelfde gedachte in omgekeerde richting: eerst de mik veilig plaatsen, daarna de giek laten zakken.
Ook worden vallen regelmatig verkeerd bevestigd of om een stag gedraaid. Dat merk je meestal pas wanneer het zeil halverwege blijft steken. Kijk daarom vóór het hijsen vanaf de bevestiging helemaal omhoog langs de lijn. Loopt alles vrij, dan pas ga je trekken.
Een andere fout is dat de grootschoot nog vaststaat wanneer het grootzeil wordt gehesen. Het zeil kan dan direct kracht ontwikkelen of moeilijk omhooggaan. Controleer daarom altijd of de grootschoot los en vrij is voordat je begint.
Bij het aftuigen worden lijnen soms haastig in een hoek gegooid. De volgende bemanning krijgt dan een knopenfestival cadeau. Schiet iedere lijn zonder kinken op en hang natte lijnen zo weg dat ze kunnen drogen. Berg ook zeilen schoon en droog op, omdat vocht en vuil de levensduur van het materiaal verkorten.
Tot slot wordt de eindcontrole nogal eens overgeslagen. Kijk daarom altijd naar de huik, de vallen, de mik, de schoten, de inventaris en de kuipvloer. Wie één rustig controlerondje maakt, hoeft de volgende ochtend meestal geen spannend onderzoek te beginnen naar “waar die ene schoot gebleven is”.
Samenvatting
Bij optuigen maak je de kielboot veilig zeilklaar. Je controleert de boot en inventaris, verwijdert en bergt de huik op, bevestigt de vallen, zet de kraanlijn door en verwijdert daarna pas de mik. Je zorgt dat schoten en vallen vrij lopen en houdt de kuip opgeruimd.
Bij aftuigen strijk je de zeilen beheerst, plaats je de mik terug, doek je het grootzeil netjes op en berg je de fok, vallen en schoten zorgvuldig op. De boot wordt schoon, droog, compleet en rammelvrij achtergelaten. Werk rustig, volg steeds dezelfde volgorde en stop wanneer iets niet vrij loopt.
“Goed opgetuigd vaar je met plezier, goed afgetuigd vind je morgen alles weer.”