De zeilstand is de stand van het grootzeil en de fok ten opzichte van de wind. Verander je van koers, dan verandert ook de hoek waaronder de wind de zeilen binnenkomt. Daarom horen sturen en het bedienen van de schoten altijd bij elkaar.
Bij Kielboot 1 leer je vooral kijken en voelen. Staat het zeil te los, dan gaat het aan de voorkant tegenbollen of klapperen. Staat het te strak, dan voelt de boot vaak zwaar en onrustig aan. De basisregel is eenvoudig: vaar je naar de wind toe, dan trek je de zeilen aan. Vaar je van de wind af, dan vier je de zeilen.
Waarom is dit belangrijk?
Met een goede zeilstand benut je de wind om de boot vooruit te laten varen. De zeilen mogen daarbij zo ver mogelijk gevierd staan, zonder dat het voorlijk gaat killen. Dat geldt tijdens het varen van een rechte koers én tijdens het maken van bochten. De zeilen leveren zo niet alleen snelheid, maar ondersteunen ook het sturen van de boot.
Een verkeerde zeilstand merk je meestal snel. Een te los zeil gaat bij het voorlijk tegenbollen en levert minder voortstuwing. Een te strak zeil kan onrust geven en maakt de bediening zwaarder dan nodig. Wanneer je de zeilen goed zet, vaart de boot rustiger en houd je meer aandacht over voor je koers, de bemanning en het overige vaarverkeer.
Leerdoelen
Na afloop herken je de belangrijkste koersen: in de wind, aan de wind, halve wind, ruime wind en voor de wind. Je begrijpt dat de zeilen strakker staan wanneer je dichter naar de wind vaart en verder openstaan wanneer de wind meer van achteren komt.
Je kunt onder begeleiding het grootzeil en de fok zo bedienen dat ze net niet killen. Je herkent een zeil dat te los staat en kunt dit herstellen door de schoot iets aan te trekken. Ook weet je dat je bij oploeven de zeilen geleidelijk aantrekt en bij afvallen de zeilen geleidelijk viert.
Uitleg
Theorie
De koers van de boot wordt bepaald ten opzichte van de windrichting. Bij iedere koers hoort een andere zeilstand. Hoe meer de wind van voren komt, hoe dichter de zeilen naar het midden van de boot staan. Hoe meer de wind van achteren komt, hoe verder de zeilen naar buiten mogen.
In de wind betekent dat de wind recht van voren komt. Dit is geen koers waarop je normaal kunt blijven zeilen. De zeilen klapperen, de boot verliest snelheid en kan uiteindelijk achteruit gaan deinzen.
Aan de wind vaar je schuin tegen de wind in. De zeilen staan vrij strak. Loef je te ver op, dan ontstaat bij het voorlijk een tegenbolling. Dat noemen we killen. De boot verliest dan vaart. Je kunt corrigeren door iets af te vallen of de zeilen iets aan te trekken.
Halve wind vaar je wanneer de wind ongeveer van opzij komt. De zeilen staan verder open dan bij aan de wind. Dit is een prettige koers om de juiste zeilstand te oefenen, omdat veranderingen aan de schoot meestal goed zichtbaar en voelbaar zijn.
Ruime wind betekent dat de wind schuin van achteren komt. De schoten worden verder gevierd en de zeilen staan ruim naar buiten. Ze staan nog steeds alleen zo ver open dat ze goed gevuld blijven.
Voor de wind komt de wind recht van achteren. Het grootzeil staat ver naar buiten. De fok kan achter het grootzeil in de windschaduw komen en invallen. Je kunt de fok dan aan de andere zijde laten staan, zodat beide zeilen wind vangen. Dit heet fok te loevert of vlinderen.
Uitvoering
Begin altijd met de vraag: waar komt de wind vandaan? Kijk naar het vaantje, vlaggen, rimpels op het water en andere zeilboten. Bepaal daarna hoe de boot ten opzichte van die wind vaart. Pas vervolgens de zeilen aan de koers aan.
De betrouwbaarste manier om de juiste zeilstand te vinden, is de schoot langzaam te vieren. Kijk daarbij goed naar het voorlijk, de voorkant van het zeil. Zodra daar een kleine tegenbolling ontstaat, trek je de schoot weer een klein stukje aan totdat de tegenbolling verdwijnt. Het zeil staat dan net niet killend en dus niet onnodig strak.
Bij het oploeven draai je met de boeg naar de wind toe. Omdat de wind steeds meer van voren komt, moeten grootzeil en fok geleidelijk worden aangetrokken. Kijk daarbij niet alleen naar je handen. Blijf vooruitkijken en houd de koers en andere scheepvaart in de gaten.
Bij het afvallen draai je met de boeg van de wind af. De zeilen moeten dan geleidelijk worden gevierd. Vier bij voorkeur eerst het grootzeil een beetje en begin daarna rustig met afvallen. Zo neemt de druk op het zeil af en blijft de boot beter beheersbaar.
Veiligheid
Houd tijdens het vieren afstand tussen je handen en blokken of klemmen. Laat een schoot niet ongecontroleerd onder spanning door je vingers lopen. Een hard lopende lijn kan pijnlijke brandwonden veroorzaken. Vier de schoot daarom beheerst en houd hem zo vast dat je hem direct kunt tegenhouden.
Let vooral op bij een voor-de-windse en ruime koers. Wanneer je te ver afvalt, kan de wind ineens aan de andere kant van het grootzeil komen. De giek kan dan onverwacht en met kracht overkomen. Dat heet een klapgijp. Houd de koers daarom goed in de gaten en voer een noodzakelijke gijp altijd bewust en gecontroleerd uit.
Blijf tijdens het bedienen van de zeilen om je heen kijken. Een prachtig getrimd zeil is weinig waard als je ondertussen recht op een andere boot afvaart. De juiste rondgang is: andere scheepvaart, windrichting, koers, zeilstand en bemanning. Daarna begin je weer vooraan.
Praktische aandachtspunten
Probeer de zeilstand niet alleen uit je hoofd te leren. Laat de boot je vertellen wat er gebeurt. Zie je een zachte deuk bij het voorlijk? Dan staat het zeil te los. Hoor je voortdurend geklapper? Kijk dan eerst waar het zeil klappert en controleer ook of je nog op de bedoelde koers vaart.
Voel ook wat er met de boot gebeurt. Bij een goede zeilstand neemt de snelheid toe en ontstaat een gelijkmatige druk op het zeil. De boot voelt levendig, maar niet nerveus. Staat het zeil verkeerd, dan neemt de snelheid af of voelt het roer zwaarder aan.
Een goede oefening is om halve wind naar een herkenbaar punt op de wal te varen. Vier het grootzeil langzaam totdat het net begint te killen en trek het daarna een klein stukje aan. Herhaal dit een paar keer. Laat vervolgens de boot rustig oploeven en trek het zeil steeds een beetje aan. Val daarna weer af en vier het zeil mee. Zo merk je dat koers en zeilstand voortdurend samenwerken.
Observatiepunten tijdens de praktijk
De instructeur let erop of je eerst de windrichting en koers herkent voordat je de schoten bedient. Ook wordt gekeken of je de zeilen niet standaard zo strak mogelijk aantrekt, maar ze juist zo ver mogelijk viert zonder voortdurend killen. Tijdens een koersverandering moeten de schoten rustig en geleidelijk worden bediend.
Zelf let je op het voorlijk van het grootzeil en de fok. Een kleine tegenbolling betekent dat het zeil te los staat of dat je te ver bent opgeloefd. Kijk daarnaast naar de snelheid, de helling en de druk op het roer. Merk je dat de boot vertraagt? Hoor je het voorlijk zacht klapperen? Voelt het roer ineens veel zwaarder? Dat zijn signalen om opnieuw naar koers en zeilstand te kijken.
Het gaat goed wanneer je zonder langdurig zoeken de stand kunt aanpassen. De bewegingen zijn klein en rustig, het zeil blijft mooi gevuld en de boot vaart gelijkmatig naar het gekozen punt. Je hoeft bij Kielboot 1 nog niet voortdurend perfect te trimmen. Je moet vooral leren herkennen wat de boot en het zeil je vertellen.
Veelgemaakte fouten
Een veelgemaakte fout is het zeil te strak aantrekken. Veel beginners denken dat strak automatisch snel betekent. Dat klopt alleen op scherpe koersen. Op halve en ruime wind moet het zeil verder naar buiten kunnen. Vier daarom bij twijfel langzaam totdat het zeil net begint te killen en trek het dan een klein stukje aan.
Een tweede fout is alleen naar het zeil kijken. Hierdoor slingert de boot over het water of wordt ander verkeer te laat gezien. Kies een punt op de wal, houd de boot op koers en controleer het zeil met korte blikken. Je hoeft het zeil niet hypnotiserend aan te staren. Het gaat daar echt niet beter van staan.
Ook worden koers en schoot soms in de verkeerde volgorde bediend. Bij afvallen zonder eerst iets te vieren neemt de druk toe en kan de boot sterker hellen. Bij oploeven zonder aan te trekken gaan de zeilen killen en verliest de boot snelheid. Denk daarom: oploeven is aantrekken, afvallen is vieren.
Ten slotte wordt voor de wind soms te ver afgevallen. De giek kan dan onverwacht overkomen. Blijf naar een vast punt vooruit sturen, let op de stand van de fok en bespreek een gijp voordat het grootzeil van kant wisselt.
Samenvatting
Bij iedere koers hoort een passende zeilstand. Aan de wind staan de zeilen vrij strak, bij halve wind staan ze verder open, bij ruime wind worden ze ver gevierd en voor de wind staat het grootzeil bijna helemaal naar buiten. In de wind kun je niet normaal doorzeilen, omdat de zeilen dan klapperen en de boot snelheid verliest.
De juiste zeilstand vind je door het zeil langzaam te vieren totdat bij het voorlijk een kleine tegenbolling ontstaat. Vervolgens trek je de schoot een klein stukje aan totdat het zeil weer mooi gevuld staat. Bij oploeven trek je de zeilen aan en bij afvallen vier je ze. Doe dit rustig, blijf vooruitkijken en houd de schoten veilig onder controle.
“Laat je zeil praten: een klein klappertje zegt vaak meer dan een groot verhaal.”